İŞ HİJYENİ ÖLÇÜMLERİ
İş Hijyeni Ölçüm ve Analizleri
Çalışanların sağlığını etkileyebilecek fiziksel (gürültü, titreşim, aydınlatma, termal konfor vb.) ve kimyasal (toz, VOC, gaz/buhar vb.) etmenlerin kişisel maruziyet ve/veya ortam bazlı ölçülmesi; sonuçların standartlara uygun raporlanmasıdır.
İş hijyeni ölçüm, test ve analizleri, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki işyerlerinde; risklerin tespiti, kontrol tedbirlerinin doğrulanması ve iş sağlığı-güvenliği süreçlerinin sahada somut veriye dayanması için kritik bir araçtır.
HEMEN BAŞVUR
İş Hijyeni Ölçümleri Nelerdir?
Fiziksel Parametreler
- Aydınlatma Ölçümü
- Termal Konfor Ölçümü
- Kişisel Maruziyet ve İç Ortam Gürültü Ölçümü
- Tüm Vücut Titreşim Ölçümü
- El-Kol Titreşim Ölçümü
Kimyasal Parametreler
- Kişisel Maruziyet ve İç Ortam Toz Ölçümü
- İç Ortam Aerosol Toz Ölçümü
- Kişisel Maruziyet ve İç Ortam Uçucu Organik Bileşikler (VOC) Ölçümü
- Anlık Gaz Ölçümü (metoda göre)
Not: Yönetmelikte “akreditasyon belgesi alması zorunlu olan parametreler” listesi ayrıca tanımlanmıştır (EK-1). Aşağıda ayrıca görebilirsin.
Kişisel Maruziyet Ölçümü ve Ortam Ölçümü Farkı
Kişisel maruziyet ölçümü:
Çalışanın üzerinde/solunum bölgesinde (metoda uygun şekilde) numune alma yapılarak, çalışanın gerçek maruziyet düzeyinin belirlenmesidir.
Ortam ölçümü (sabit nokta):
İşin sürekli yapılmadığı ortamlarda maruziyetin en yüksek olabileceği noktadan yapılan ölçümdür.
Önemli: Yönetmeliğe göre ortam ölçüm sonuçları kişisel maruziyet sınır değerleriyle kıyaslanmaz ve kişisel maruziyeti “göstermez”.
Neden İş Hijyeni Ölçümü Yaptırılmalı?
İşverenin temel yükümlülüğü; risk değerlendirmesinde yer alan fiziksel/kimyasal/biyolojik tehlike kaynaklarının varlığını, niteliğini ve niceliğini ölçüm/test/analizle tespit etmektir. (Yönetmelik Madde 5)
Bu ölçümler sayesinde:
- Sahadaki riskler ölçülebilir veriyle netleşir.
- Alınan mühendislik/organizasyon/KKD tedbirlerinin etkinliği kontrol edilir.
- Gürültü, toz, VOC, titreşim gibi uzun vadeli etkilerle ilişkili meslek hastalığı riskleri yönetilebilir.
HEMEN BAŞVUR
Ne Sıklıkla Yapılmalı?
Yönetmelik, ölçümlerin “sabit bir takvimden” ziyade risk yönetimi mantığıyla tekrar edilmesini zorunlu kılar. (Madde 5)
Ölçümler özellikle şu durumlarda yenilenir:
- Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğini doğrulamak için
- İş/ortam değiştiğinde, maruziyet değişimi olduğunda
- Teftiş/denetimde istendiğinde
- İşyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanı gerekli gördüğünde
Kimyasal maruziyet stratejilerinde TS EN 689:2018+AC (ve güncel benzeri standartlar) dikkate alınır.
Ayrıca yönetmelik; kimyasal maruziyet değerlendirmesinde referans süreleri uzun süreli 8 saat, kısa süreli 15 dakika esasına bağlar. (Madde 16)
Süreç Nasıl İlerler?
- Ön İnceleme (Keşif):
Maruziyet kaynakları, iş akışı, vardiya, süreler, üretim tekniği gözlemlenir ve ölçüm stratejisi planlanır. (Madde 14) - Planlama ve Saha Uygulaması:
Ölçüm/numune alma işlemleri ulusal/uluslararası standartlara ve metoda uygun yapılır. (Madde 16) - Analiz ve Değerlendirme Altyapısı:
Test/analizler metoda uygun gerçekleştirilir; şartları taşımayan numuneler analize alınmaz. (Madde 18) - Raporlama:
Raporlar doğru, açık, kesin ve tarafsız şekilde düzenlenir; raporda yapılan iş, bölüm, maruziyet süresi, ölçümü etkileyen hususlar açıkça yazılır. (Madde 19)
Mevzuata uygunluk değerlendirmesi ve ek tedbir kararı işverene aittir. (Madde 6, Madde 19/4) - Kayıt ve İzlenebilirlik:
İş hijyeni kayıtları mevzuattaki süreler boyunca saklanır; süre belirlenmemişse en az 10 yıl. (Madde 5/6)
Kritik kural: Ölçüm sırasında işi durdurma/yavaşlatma/hızlandırma gibi yöntemlerle ölçüm sonucunu etkileyecek manipülasyon yapılamaz. (Madde 16/9)
Ölçümleri Kim Yapabilir? (Zorunlu Yetkinlik)
Yönetmeliğe göre iş hijyeni ölçüm/test/analizleri yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip laboratuvarlar tarafından yapılmalıdır; bu belgeye sahip olmayanların sonuçları geçersizdir. (Madde 5/3)
Akreditasyon Zorunluluğu Olan Parametreler (EK-1)
Aşağıdaki parametreler için laboratuvarların TS EN ISO/IEC 17025 kapsamında akreditasyon şartı vardır (EK-1):
- Havadaki Solunabilir Toz Konsantrasyonu Tayini
- Havadaki Toplam Toz Konsantrasyonu Tayini
- Havadaki Serbest Silis Konsantrasyonu Tayini
- Havadaki Lifsi Toz (Asbest ve İnsan Yapımı Mineral Lifler) Konsantrasyonu Tayini
- Kişisel Gürültü Maruziyet Ölçümü
- El-Kol Titreşim Maruziyet Ölçümü
- Tüm Vücut Titreşim Maruziyet Ölçümü
- Havadaki Ağır Metal Konsantrasyonu Tayini
- Havadaki Asit Konsantrasyonu Tayini
- Havadaki Amonyak Konsantrasyonu Tayini
- Havadaki Formaldehit Konsantrasyonu Tayini
- Havadaki VOC Konsantrasyonu Tayini
- Renk karşılaştırma metodu ile Gaz/Buhar konsantrasyonu (kısa/uzun süreli)
- Aydınlatma Ölçümü
- Termal Konfor Ölçümü
- Elektromanyetik Alan Maruziyet Ölçümü
- Radyasyon Ölçümü
- (Ayrıca) Ağır metal / asit / amonyak / formaldehit / lifsi toz / serbest silis / VOC için numune alma maddeleri
Sık Sorulan Sorular
Bu ölçümler zorunlu mu?
İşveren; risk değerlendirmesi kapsamında gerekli görülen durumlarda ölçüm/test/analiz yaptırmak ve belirli tetikleyicilerde tekrarlamakla yükümlüdür. (Madde 5)
Ortam ölçümü yaptırınca kişisel maruziyet çıkmış olur mu?
Hayır. Yönetmelik açık: ortam ölçümü kişisel maruziyeti göstermez ve sınır değer kıyası kişisel maruziyet için yapılır. (Madde 16/8)
Raporlarda neler yer alır?
İşin niteliği, ölçüm yapılan bölümler, yapılan işler, maruziyet süresi, ölçümü etkileyen hususlar, ölçüm belirsizliği ve kullanılan standartlar raporda açıkça belirtilir. (Madde 19)
Anatolia Yaklaşımı
İş hijyeni ölçüm ve analizleri, yalnızca yasal bir gereklilik olarak değil; çalışma ortamındaki görünmeyen risklerin daha net anlaşılmasına yardımcı olan teknik bir süreç olarak değerlendirilmelidir.
Bu bakış açısında, ölçümün kendisinden önce; hangi parametrelerin anlamlı olduğu, hangi maruziyetlerin öncelik taşıdığı ve elde edilecek verinin nasıl yorumlanacağı önem kazanır. Her işletmenin çalışma koşulları, proses yapısı ve maruziyet profili farklılık gösterdiğinden, ölçüm ihtiyacının tek tip bir yaklaşımla ele alınması çoğu zaman yeterli olmayabilir.
İş hijyeni ölçümleri; ortam ölçümleri ve kişisel maruziyet ölçümleri arasındaki fark gözetilerek, fiili çalışma düzeni ve maruziyet süreleri dikkate alınarak planlandığında daha sağlıklı sonuçlar üretir. Bu sayede elde edilen veriler, risk değerlendirme ve koruyucu sağlık çalışmalarında daha etkin şekilde kullanılabilir.
Ölçüm sonuçlarının yalnızca raporlanması değil, ilgili taraflar tarafından anlaşılabilir ve karşılaştırılabilir olması da sürecin önemli bir parçasıdır. Sade, açık ve yorumlanabilir veriler; alınacak önlemlerin doğru belirlenmesine katkı sağlar.
İş hijyeni ölçüm ihtiyacının belirlenmesi, kapsamının netleştirilmesi ve sürecin işletmeye uygun şekilde ele alınması, çalışma ortamındaki risklerin daha doğru okunmasına imkân tanır.
İş hijyeni ölçümleri ve sürecin nasıl ele alınabileceği hakkında detaylı bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
